Drewniane koniki, ptaki klepaki, wózki i gwizdki – przez dziesięciolecia towarzyszyły dzieciństwu na podkarpackiej wsi, były nieodłącznym elementem jarmarków i odpustów, a dziś stały się symbolem żywej tradycji. Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej oraz lasowiackie zabawkarstwo drewniane w widłach Wisły i Sanu zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To nie tylko prestiżowe wyróżnienie, ale przede wszystkim potwierdzenie, że drewniane zabawki z Podkarpacia są żywym nośnikiem historii, pamięci i lokalnej tożsamości.
Leżajsk – kolebka regionalnego zabawkarstwa
Zabawkarstwo na Podkarpaciu ma swoje głębokie korzenie w regionie leżajskim, który przez lata był jednym z najważniejszych ośrodków ludowego wyrobu zabawek. To właśnie tutaj wykształciły się charakterystyczne formy, techniki i wzory, przekazywane z pokolenia na pokolenie w ramach rodzinnych warsztatów. Leżajskie zabawkarstwo stało się punktem odniesienia dla okolicznych miejscowości i impulsem do rozwoju kolejnych ośrodków.
Jednym z nich była Brzóza Stadnicka, gdzie tradycja zabawkarska rozwinęła się pod wyraźnym wpływem Leżajska, jednocześnie zyskując własny, łatwo rozpoznawalny styl. Barwne malowanie, ruchome elementy i bogactwo form sprawiły, że zabawki z Brzózy Stadnickiej szybko zdobyły popularność i na stałe wpisały się w krajobraz kulturowy regionu.
Brzóza Stadnicka i jej zabawkarska tradycja
Początki zabawkarstwa w Brzózie Stadnickiej sięgają końca XIX wieku i wiążą się z postacią Marcina Guzy, twórcy pierwszych drewnianych koników. Po II wojnie światowej miejscowość stała się jednym z ważnych ośrodków rzemiosła – działało tu kilkudziesięciu wytwórców, a drewniane zabawki trafiały na jarmarki i odpusty w całym kraju.
Dziś ta tradycja nadal pozostaje żywa przede wszystkim dzięki pracy Jana Dudziaka – twórcy z Brzózy Stadnickiej, który z pasją odtwarza dawne formy i techniki oraz charakterystyczne dla miejscowości, intensywne malowanie. W jego warsztacie powstają m.in. wozy z konikami, ptaki klepaki, dzięciołki, wózki i kołyski – ręcznie strugane, wycinane i malowane, często z ruchomymi elementami, które nadają im wyjątkową dynamikę. Dudziak nie tylko tworzy, ale także dzieli się swoim doświadczeniem podczas pokazów i warsztatów, stając się dla odbiorców prawdziwą „żywą lekcją historii” o dawnym zabawkarstwie i kulturze regionu.
Rzemiosło zabawkarskie w Brzózie Stadnickiej kontynuuje również Ryszard Marciniec, pielęgnujący lokalne wzornictwo i stylistykę drewnianych zabawek.
Lasowiacka prostota – zabawki bliskie naturze
Drugim wpisanym na listę elementem jest lasowiackie zabawkarstwo drewniane, wywodzące się z kultury Lasowiaków – mieszkańców północnych terenów dawnej Puszczy Sandomierskiej. W przeciwieństwie do barwnych zabawek z Brzózy Stadnickiej, lasowiackie wyroby cechuje prostota formy i surowość materiału. Zabawki wykonywano z naturalnego drewna, bez zdobień i farb, zgodnie z rytmem przyrody i codziennym życiem wsi.
Tradycję tę do dziś kontynuuje Jan Puk z Trześni, jeden z ostatnich twórców związanych z lasowiackim zabawkarstwem. Jego prace – od prostych ptaszków, gwizdków i grzechotek, po bardziej złożone, mechaniczne konstrukcje – przypominają o dawnych umiejętnościach i praktycznej wiedzy pracy w drewnie. Zabawki powstają zgodnie z tradycyjnymi zasadami, bez użycia gwoździ i elementów metalowych, a poszczególne części łączone są w sposób typowy dla tego rzemiosła.
Zabawkarstwo w zbiorach i działalności Muzeum Ziemi Leżajskiej
Muzeum Ziemi Leżajskiej także odgrywa swoją rolę w zachowywaniu i popularyzacji zabawkarstwa leżajskiego, od lat podejmując liczne działania na rzecz ochrony i popularyzacji tego wyjątkowego dziedzictwa. Nie tylko dokumentuje historię lokalnego rzemiosła, ale również aktywnie je ożywia – poprzez wystawy, warsztaty, spotkania z twórcami i działania edukacyjne.
Jedną z kluczowych form prezentacji tej tradycji jest stała Ekspozycja Etnograficzno-Zabawkarska, na której można zobaczyć bogaty zbiór drewnianych zabawek. Wśród eksponatów znajdują się prace Jana Dudziaka oraz Ryszarda Marcińca z Brzózy Stadnickiej, a także Jana Puka z Trześni, co pozwala prześledzić różnorodność form i estetyk regionalnego zabawkarstwa.
Szczególnie istotna jest bliska i wieloletnia współpraca Muzeum z Janem Dudziakiem, który podczas warsztatów i pokazów staje się dla uczestników prawdziwą „żywą lekcją historii”. Dzięki jego pasji i otwartości tradycja nie ogranicza się do muzealnych gablot, lecz żyje dalej – przekazywana i doświadczana przez kolejne pokolenia.
Wpisanie drewnianego zabawkarstwa na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego to ważny krok w stronę jego dalszej ochrony i popularyzacji. To także zaproszenie do odkrywania Podkarpacia poprzez rzemiosło wyrastające z lokalnych ośrodków i tradycji – od Leżajska i Brzózy Stadnickiej, po tereny lasowiackie w widłach Wisły i Sanu. Proste w formie, a zarazem bogate w znaczenia, drewniane zabawki pozostają trwałym świadectwem regionalnej tożsamości i żywej pamięci kulturowej – a ich różnorodność oraz historię można poznać w Muzeum Ziemi Leżajskiej, gdzie rzemiosło to ma stałe miejsce zarówno na ekspozycjach, jak i w działaniach popularyzatorskich.
MZL
Informację zamieściła: Natalia Nowicka
DRUKUJ 
